آيا نمىبينى . كسانى را كه هزينهء مسافرت حج را ندارند ، عذرشان پذيرفته است ، و حجّت را بر كسانى كه امكانات دارند و هزينه سفر فراهم است و مركب سوارى نيز دارند براى انجام حج و جهاد و نظاير اينها ، تمام كرده است و همچنين عذر مستمندانى را كه بىچيزند پذيرفته و در دارايى ثروتمندان حقى براى ايشان مقرّر فرموده است ، مطابق اين آيه : « اين حق مستمندانى است كه در راه خدا محاصره شدند . » [ 1 ] و دستور داده است ، تا آنها را معاف دارند و به ايشان براى كارهايى كه آمادگى ندارند و ناتوان و نادار هستند ، امرى نفرموده است . اما سخن امام صادق عليه السّلام ، دربارهء علت انگيزش ، مقصود از آن نيّتى است كه انسان را به سمت اعمال و خواهش نفسانى برمىانگيزد كه محل احساس آن دل است و هر كس يك عمل دينى انجام دهد كه دل به آن ندارد و خداوند هيچ عملى - اين چنين - را از او پذيرا نيست مگر با صدق نيّت ، از اين رو به قول خود از حال منافقان اعلام فرموده است : « به زبان خود مىگويند آن چيزى را كه در دل قبول ندارند در صورتى كه خداوند به آن چه پنهان مىدارند داناتر است . » [ 2 ] سپس براى سرزنش مؤمنان به پيامبرش اين آيه را نازل كرد : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، چرا مىگوييد چيزى را كه خود آن را انجام نمىدهيد . . . » [ 3 ] چون كسى از روى عقيده چيزى را بگويد ، حتما نيّتش او را وامىدارد تا به گفتهء خود عمل كند و با عمل ، گفته‌اش را تأييد نمايد و اگر گفتارش از روى عقيده و از صميم دل نباشد ، حقيقتى نتواند داشت ، در حالى كه خداوند همان صدق نيّت و عقيدهء قلبى را پذيراست ، هر چند كه به سبب مانعى نتواند در مقام عمل ابراز كند ، چنان كه مىفرمايد : « مگر كسى كه وادار شود - خلاف ايمان قلبى را به زبان بياورد - در

--> [ 1 ] سورهء بقره / 273 . [ 2 ] سورهء آل عمران / 166 . [ 3 ] سورهء صفّ / 2 .